In het weekend van 12 en 13 september was het Open Monumentendag, dit jaar de 40e editie met het thema “Weerbaar erfgoed”. Het leek ons leuk om: de watertoren De Steenen Tafel in Park Klarenbeek, aan de rand van Geitenkamp in Arnhem te bezoeken. Het regende, maar met een kleine groep nieuwsgierigen liepen we met een gids en de ondernemer van het restaurant het gebouw in. Naar boven, helemaal naar boven.

Een watertoren met een sociaal gezicht

De toren werd gebouwd tussen 1926 en 1928, naar een ontwerp uit 1925 van Gemeentewerken Arnhem, met J. (Johannes) van Biesen als projectarchitect. De opdracht was praktisch: de nieuwe, hooggelegen wijken Braamberg en Geitenkamp hadden voldoende waterdruk nodig. Het reservoir bevat 600 kubieke meter, oftewel 600.000 liter. Een toren die alleen water bewaart, was de gemeente niet genoeg. Onderin kwam een café, bovenop een uitkijkpunt. Zo werd het een multifunctioneel gebouw in zakelijk expressionistische stijl, met aan de buitenkant invloeden van de Amsterdamse en Haagse School. Van Biesen tekende in Arnhem ook het gymnasium aan de Statenlaan en de ulo-school aan de Heselbergherweg. Zelfs het kleine transformatorhuisje aan de overkant, uit 1925, is van zijn hand. Net als de toren is het een rijksmonument. Volgens de gids Jos was dit in zijn tijd dé plek om te zijn. Wie wat geld had, liet zich met een koets ophalen, nam plaats op een enorm terras en ging met de lift naar boven voor het uitzicht, volwassenen voor een dubbeltje, kinderen voor een stuiver. Die lift hangt er niet meer. De liftschacht staat er nog, de cabine is verwijderd.

De lift

Die lift hangt er niet meer en dat heeft volgens de gids een bijna komische reden. De cabine hing aan één enkel haakje en daarmee ging je naar boven. “Waarom zou je besparen op twee bouten?” vroeg hij zich hardop af en hij sprak van rare besparingen. Het gewone volk had er in elk geval geen last van, want dat liep toch al via de trap naar boven. Dat deden wij dus ook.

Een bakje onder de waterbak

Mijn favoriete verhaal van de dag gaat over lekkage. In Duitse steden gingen watertorens volgens de gids gebukt onder water dat de fundering in zakte. In Arnhem bedachten ze een simpele oplossing: een schuin aflopend bakje onder de grote waterbak, dat het vocht rechtstreeks naar het riool afvoert. Daardoor, zo vertelde hij, staat het gebouw er na bijna honderd jaar nog zo goed bij.

Oorlog en documentatie

Achter de toren ligt de voormalige Saksen-Weimarkazerne, pas na de Duitse inval in mei 1940 voltooid. Op 17 september 1944 werd die vanuit de lucht gebombardeerd, vlak voor de landingen bij Arnhem. Over de toren zelf doen verhalen de ronde, onder meer over een bominslag en over de toren als uitkijkpost. De gids was daar eerlijk over. Een medewerker van Airborne Museum Hartenstein had hem verteld dat wat niet gedocumenteerd is, eigenlijk niet als feit verteld kan worden. Daarom geef ik die verhalen hier ook door als verhaal.

Van restaurant naar hotel

Tot 2011 werd de toren nog als watertoren gebruikt. In de jaren zestig werd het café een pannenkoekenrestaurant, dat in 1967 het restaurant De Steenen Tafel werd. Sinds 1998 was het in handen van twee chef-koks, tot zij aankondigden te stoppen. Het pand werd verkocht en sinds het voorjaar van 2025 zit Bloem er, het restaurant dat eerder in Ede door brand werd getroffen.

Jos, eigenaar van Bloem, vertelde hoe snel dat ging. De brand was op 14 december en op 8 mei ging de zaak in Arnhem officieel open, binnen een half jaar. Hij had 35 medewerkers die hij aan het werk wilde houden en na zes weken waren ze volgens hem “up and running”. Het verbouwingsproject in de toren is overigens niet van hem, benadrukte hij, maar van de pandeigenaar. Die eigenaar verbouwt de toren tot hotel met zes kamers. De gemeente heeft de plannen goedgekeurd en de zendmast die jarenlang het silhouet ontsierde, is verdwenen. Het streven is om zoveel mogelijk originele details terug te laten komen. De waterbak wordt volgens de gids deel van de kamers, dus je slaapt straks letterlijk in de waterbak. De hoogste kamers worden 3,60 meter hoog. De ramen kwamen er pas na drie jaar overleg met commissies, die vergeleken wat de architect elders had gemaakt.

Boven

Dan het dak. Het uitzicht reikt over Park Klarenbeek, het oudste stadspark van Arnhem, tot ver de omgeving in. De beuken waren door de droogte al flink kaal en de gids maakte zich zorgen over wat de herfststormen met de bomen gaan doen. De eigenaren willen het dakterras in de toekomst vaker openstellen, maar dat is niet eenvoudig, zei Jos. Hij noemde een uitkijktoren op de Utrechtse Heuvelrug als voorbeeld. Daar betaal je 4 euro door je telefoon tegen een lezer te houden en kun je naar boven voor het uitzicht over de Heuvelrug. Toch is die toren volgens hem gemiddeld twee keer per maand dicht vanwege vandalisme, ondanks de entreeprijs. Eén keer per jaar lukt sowieso, vertelde de gids en dan sta je dus zoals ik op het hoogste punt van Arnhem.

Conclusie

De beklimming van De Steenen Tafel was een mooie kennismaking met bijna honderd jaar Arnhemse geschiedenis, vol bijzondere verhalen en slimme bouwkundige oplossingen. Met het uitzicht over Park Klarenbeek als beloning hoop ik dat deze bijzondere plek ook in de toekomst toegankelijk blijft voor bezoekers.