Tijdens Open Monumentendag stapte ik een gebouw binnen waar je aan de buitenkant niets van verwacht. In Presikhaaf zit, in een echte telefooncentrale. Telefan het telefoniemuseum. Een deel van het gebouw wordt nog steeds door KPN gebruikt. Het museum zelf is opgericht door voormalige PTT’ers, die het telefonie-erfgoed van het oude staatsbedrijf met veel passie beheren.

Een warm onthaal (en een oproep)

Bij de ingang kreeg ik meteen te horen dat ik vooral foto’s moest maken. Er bestaat een kans dat het museum hier over een jaar niet meer mag blijven zitten. De vrijwilligers zijn bezig met een petitie om dat te voorkomen. Dat maakt zo’n bezoek meteen wat bijzonderder: je kijkt niet alleen naar erfgoed, je ziet ook dat het kwetsbaar is.

Van papieren kabels tot bakelieten toestellen

Ik sprak eerst Jan, die vertelde over de aanleg van telefoonleidingen door de grond. Daar werd onder meer papier voor gebruikt, dat aan elkaar werd gezet. Daarna nam hij ons mee langs de verschillende generaties telefoons. Een andere bezoeker vertelde dat hij zelf nog een bakelieten telefoon aangesloten heeft, maar er niet mee kan bellen. Dat komt door de kiestonen. Jan legde uit dat er kleine apparaatjes bestaan die de oude kiestonen omzetten naar de moderne, want die zijn in de loop der tijd veranderd.
Het museum heeft ook een bijzondere collectie telexen en telefoons, waaronder de miljoenste bakelieten telefoon van Nederland. Bij de telexen ben ik eerlijk gezegd te snel voorbijgelopen. Een andere vrijwilliger vertelde me over een ISDN-telefooncentrale die hij digitaal had nagebouwd, en over een moderne centrale die nog in gebruik is. Hij had een opstelling met een aantal telefoons, maar die was niet met de buitenwereld verbonden. Een eigen telefoonnetwerk in het klein dus.

Meten is weten

Er stond ook meetapparatuur om telefoonlijnen door te meten. Daar konden de vrijwilligers niet veel over kwijt, behalve dat je een echte techneut moet zijn om het te snappen. Dat vond ik eigenlijk best sympathiek eerlijk.

Zoek je eerste mobiel

Een leuk onderdeel: er liggen nog oude mobieltjes uit het begin van de jaren 2000. Het spelletje is om je eerste telefoon te vinden. Bij mij was dat een klaptelefoon van Sony Ericsson. Bij anderen was het de klassieke Nokia 3310. Je ziet mensen ineens hun jeugd terugvinden achter glas.
De tussenverdiepingen zijn niet toegankelijk voor publiek. KPN heeft daar nog apparatuur staan en is bang dat het kapotgaat als er iemand in de buurt komt.

De kelder: waar de techniek leeft

Het hoogtepunt zit in de kelder, waar een telefooncentrale staat die ooit door Philips is gebouwd. Wat meteen opvalt: het werkt nog. Je hoort het klikken, zoemen en schakelen van een systeem dat ooit duizenden gesprekken mogelijk maakte. Hier vertelde Theo over de telefonistes die lijnen letterlijk met de hand doorverbonden. Daar komt ook de term “verkeerd verbonden” vandaan. Tegenwoordig ligt dat meestal aan onszelf, omdat we het verkeerde nummer hebben gebeld. Arnhem had vlak voor de Tweede Wereldoorlog al kiesnummers, dus toen hoefde er niet meer met de hand doorverbonden te worden. De Duitse bezetter roofde de centrales echter leeg, waardoor het handmatig doorverbinden tijdelijk weer terugkwam. We liepen nog langs diverse oude toestellen. In het begin hadden telefoons een eigen batterij. Later ging die naar de centrale, waar een centrale batterij alle toestellen van stroom voorzag. Theo liet ook zien hoe kabels onder de grond werden verbonden. Een las werd ingegoten met hars, en om kosten te besparen werd de extra ruimte opgevuld met piepschuimbolletjes. In de kelder liggen daarnaast nog glasvezelkabels die KPN nog steeds gebruikt. Oud en nieuw liggen hier letterlijk naast elkaar.

Twee analoge centrales

In een andere ruimte vertelde een andere Jan over een analoge telefooncentrale. Hij belde naar een telefoon in dezelfde kamer en liet zien hoe de raderen verschoven. Je zag het gesprek als het ware gebeuren. Ernaast stond een iets nieuwere analoge centrale met een centrale aandrijving. Die werkt ook nog, al zag je er minder van. Hij kon meer lijnen aan en had daardoor minder ruimte nodig.

Sluitingstijd

Voor ik het wist was het vijf uur en ging het museum dicht. Wat me het meest bijblijft is het enthousiasme van de vrijwilligers. Veel van hen hebben jarenlang voor de PTT en later KPN gewerkt, in telefooncentrales maar ook in de buitendienst. Dat hoor je terug in hun verhalen.

Praktisch

Het museum is op dinsdag geopend voor publiek en verder op afspraak. Ben je nieuwsgierig geworden, ga dan vooral kijken. Zeker zolang het nog kan.

Conclusie

Telefan is een klein museum met een groot hart: de techniek in de kelder werkt nog en de vrijwilligers vertellen er met echt plezier over.