Aan de Waaldijk in Bemmel staat een opvallend klein gebouwtje dat je makkelijk zou voorbijfietsen, maar dat een bezoek meer dan waard is: natuurmuseum Het Dijkmagazijn. Afgelopen weekend bracht ik er een bezoek en sprak ik met een van de vrijwilligsters die het museum draaiende houdt. Een gesprek dat me meteen nieuwsgierig maakte naar de geschiedenis van dit bijzondere plekje.
Eerst binnen kijken om buiten meer te zien
Het Dijkmagazijn is het natuurmuseum van Stichting Lingewaard Natuurlijk en draait om één centrale gedachte: eerst binnen kijken, om buiten meer te zien. Binnen vind je meer dan tweehonderd opgezette dieren uit het rivierenlandschap, van bever en vos tot de das. Kinderen mogen de opgezette dieren zelfs aaien, wat het meteen een stuk levendiger maakt dan een museum waar alles achter glas staat. In kijkkasten kun je van dichtbij ontdekken hoe verrassend mooi insecten zijn en er is ook een dassenburcht te bezichtigen. Vanuit het museum worden bovendien struintochten door de omgeving georganiseerd, voor kinderfeestjes of familiedagen.
Een gebouw met een rijke geschiedenis
Wat het museum extra bijzonder maakt, is het gebouw zelf. Het Dijkmagazijn werd in 1867 gebouwd en is daarmee voor zover bekend het oudste dijkmagazijn aan de noordoever van de Waal. Het pand diende oorspronkelijk niet als museum, maar als opslagplaats voor materieel: het was de plek waar spullen lagen opgeslagen die nodig waren bij een dreigende dijkdoorbraak, zoals kruiwagens, zandzakken, planken en lantaarns. Dijkmagazijnen zoals dit stonden vroeger op regelmatige afstanden langs de dijken van de grote rivieren, beheerd door waterschappen en polderdistricten. De meeste dijkmagazijnen verloren in de twintigste eeuw hun functie en de gebouwen die niet door sloop of oorlogsgeweld verdwenen kregen vaak een nieuwe bestemming als bezoekerscentrum, museum, galerie of natuurcentrum, precies zoals in Bemmel is gebeurd. Het gebouw heeft ook een oorlogsverleden. Tijdens Operatie Market Garden kwam Bemmel in de frontlinie te liggen en raakte het dijkmagazijn zwaar beschadigd; in 1947 werd het herbouwd en aan de noordkant van het gebouw zijn nog steeds kogelgaten te zien.
Waarom het dijkhuis overbodig werd
De vrijwilligster vertelde dat het pand vanaf de jaren zeventig zijn oorspronkelijke functie verloor. Door rivierverleggingen, dijkverbeteringen en modernere waterstaatkundige technieken nam de noodzaak om materieel voor dijkbewaking lokaal op te slaan af. De overgebleven dijkmagazijnen langs de rivier verloren na 1970 definitief hun functie, waarna geleidelijk het besef ontstond dat deze karakteristieke gebouwtjes het bewaren waard waren als onderdeel van het Nederlandse waterstaatserfgoed.
Van leegstand naar natuurmuseum
Na jaren van leegstand kreeg het gebouw uiteindelijk een nieuwe bestemming. Na de dijkverzwaring werd het pand in 1995 ingericht als natuureducatie- en bezoekerscentrum. Het Polderdistrict liet het gebouw van buiten grondig opknappen en de toenmalige gemeente Bemmel nam de kosten van de inwendige verbouwing voor haar rekening. In 2000 droeg de gemeente het pand over aan Stichting Bemmel Natuurlijk, de huidige Stichting Lingewaard Natuurlijk, die het samen met de Natuur- en Vogelwerkgroep Bemmel inrichtte als natuureducatie- en bezoekerscentrum. Op 28 april 2001 ging het museum officieel open, eind jaren negentig werd dus de basis gelegd, met de officiële opening net na de eeuwwisseling.
Een klein museum, gedragen door vrijwilligers
Het Dijkmagazijn is en blijft een kleinschalig museum. Het wordt beheerd door een vaste beheerder met een klein, betrokken team vrijwilligers dat ervoor zorgt dat de deuren open kunnen blijven. Dat verklaart ook waarom het museum niet dagelijks geopend is: zonder een grotere, betaalde bezetting is openstelling in het weekend, aangevuld met excursies op aanvraag, goed te organiseren. De stichting is dan ook voortdurend op zoek naar nieuwe vrijwilligers die een steentje willen bijdragen aan de natuurbeleving in het rivierengebied.
Ondanks de beperkte openingstijden en het bescheiden bezoekersaantal, blijft de belangstelling gestaag groeien.
Een bezoekje waard
Wie in de buurt van Bemmel is en houdt van natuur, rivierenlandschap en een vleugje lokale geschiedenis, doet er goed aan een kijkje te nemen in Het Dijkmagazijn. Het is geen groot, gelikt museum, maar precies dat maakt het charmant: een authentiek dijkgebouw met een eeuwenoud verhaal, gerund door mensen die het rivierengebied een warm hart toedragen. Check vooraf de openingstijden, want het museum is alleen in de zomer en het weekend open.
