De Sint-Jan, de grootste kerk van Den Bosch, is een indrukwekkend monument met een rijke geschiedenis. Gebouwd tussen 1220 en 1530 en sindsdien meerdere malen gerestaureerd, blijft deze kathedraal bezoekers fascineren. Een van de meest bijzondere manieren om de Sint-Jan te ervaren, is door een rondleiding in de toren. Hier geniet je niet alleen van een prachtig uitzicht over de stad, maar krijg je ook inzicht in de geschiedenis en geheimen van dit imposante bouwwerk.

De start van de rondleiding

Op een regenachtige zondag verzamelden we ons bij een klein deurtje naast de hoofdingang. Hier werden we hartelijk ontvangen door een enthousiaste vrijwilliger, die speciaal op de fiets vanuit een buitenwijk (in de richting van Rosmalen) naar het centrum was gekomen. Zijn passie voor de Sint-Jan was meteen duidelijk.

De eerste trap, met 60 treden, bracht ons naar een ruimte boven het plafond van de kerk (al heet dat officieel anders). Dit plafond, opgebouwd uit lagen van halve kloostermoppen (een type baksteen dat lichter is dan de huidige bakstenen), was destijds speciaal ontworpen om het gewicht te beperken. Interessant is dat in de middeleeuwen alleen kerken het recht hadden om dergelijke kloostermoppen te produceren.

Historische details en oorlogsverhalen

Onderweg ontdekten we een oude, smalle trap die vroeger werd gebruikt voor de verbouwingen, maar later is dichtgemetseld. Ook is er een luik op de eerste verdieping waar vroeger de grootste klok doorheen werd gehesen. Het uurwerk bemoeilijkt nu het verwijderen van klokken, maar tijdens de Tweede Wereldoorlog gebeurde dit op grote schaal. Veel kerkklokken werden omgesmolten voor kogelhulzen en granaten. Nu is het verhaal dat het stadsbestuur de kerk als monument heeft aangemerkt en iemand in het bestuur van de stad was die vrij goed Duits sprak en ook tegen een SS’er in durfde te gaan en deze woordenwisseling heeft gewonnen en zo zijn de klokken gespaard.

De oefenklarinet en orgelmuziek

Op de tweede verdieping staat een oefenklarinet, mocht je piano kunnen spelen dan mag je hier zeker even spelen. Een van de organisten (orgelspelers) moest de stukken nog best vaak oefenen om ze goed te kunnen spelen. Dat vond de buurt niet zo tof om dat met de kerk klokken te doen. Dus heeft hij een oefenklarinet laten om binnen te kunnen oefenen.

De ingestorte toren van de Sint-Jan

De Sint Jan is ook in de loop van de tijd uitgebouwd van een kerk tot een kathedraal en ze hebben een reconstructie gemaakt van hoe dat geweest zou moeten zijn. Het is gebouwd tussen 1220 tot 1530. Vanwege de 80-jarige oorlog is de bouw afgerond en ging het geld naar de oorlog. Het gebouw zou oorspronkelijk nog groter worden. Oorspronkelijk had de Sint Jan ook een toren in het midden maar deze is in 1584 geïmplodeerd. Volgens het verhaal was dit om hier Willem van Oranje was neergeschoten. Nu was Den Bosch Spaansgezind (dus Katholiek) en hielden ze meer een dienst uit beleefdheid en zaten de Bossenaren meer in hun hand te glimlachen dat ze dat ze het echt erg vonden dat Willem was gestorven. Volgens de gelovigen zou god onmiddellijk hebben gestraft met een bliksem inslag in de toren. De toren is gelukkig niet omgevallen want anders zou de schade echt veel groter zijn geweest, nu is alleen de toren recht in de kerk gezakt en hebben ze het nadien hersteld.

Het uurwerk en onderhoud

Het uurwerk van de Sint-Jan bevat nog onderdelen uit 1647, geleverd door Juriaen van Spraekel uit Zutphen. Hoewel het in 1872 werd vernieuwd en nog volledig intact is, wordt het niet langer gebruikt voor de tijdsaanduiding op de Sint-Janstoren. De twee grote wielen met inkepingen zorgden ervoor dat de klok kon slaan, waarbij de afstand tussen de inkepingen bepaalde hoe vaak dit gebeurde. Oude uurwerken gaven op het halve en hele uur een gelijk aantal slagen. Er wordt nu een computer gebruikt om dit aan te sturen vertelt de vrijwilliger. Zo mag hij ook niet even aan een van de draadjes trekken om te laten horen dat de klok zo mechanisch slaat. Hij had er voor op z’n kop gekregen van het kerkbestuur en deed dat nu maar niet meer.

Uurwerk

De trommel wordt nog wel gebruikt om een melodie af te spelen. Eens per jaar worden de tanden er uitgehaald, onderhoud gedaan aan het uurwerk. Dit gebeurt in de week voor pasen want dan is het toch een stille week voor de gelovigen. Dan wordt er namelijk herinnerd aan het sterven van Jezus.

Zo zijn er 59 klokken waar deze over meerder verdiepingen zijn verdeeld. Zo hebben de klokken ook meerdere hamers om ze sneller achter elkaar te kunnen gebruiken. De hamers trillen namelijk na en kunnen niet direct achter elkaar te gebruiken

De Gillett & Johnston-beiaard

De Sint-Janskathedraal heeft een beiaard met 50 klokken. In de klokkenstoel hangen 41 klokken, en onder de vloer van de klokkenstoel hangen nog twee extra klokken. Daarnaast zijn er 7 luidklokken.

Het hart van deze beiaard bestaat uit 38 klokken die in 1925 zijn gegoten door Gillett & Johnston, een Engelse klokkengieterij. De klokken zijn geïnstalleerd door Eijsbouts uit Asten, omdat Eijsbouts toen nog geen klokken maakte. De vorige beiaard, gegoten door Van Aerschodt uit Leuven, werd in 1918 stilgelegd omdat de klokken vals klonken. Op advies van Jef Denijn en Toon van Balkom, deskundigen op het gebied van beiaarden, kreeg Gillett & Johnston de opdracht om de nieuwe klokken te maken.

In de jaren 1920 werden ongeveer 20 Engelse beiaarden in Nederland geplaatst. De klokkenstoel en het klavier van de Sint-Jan, beide ook uit 1925, zijn sindsdien nauwelijks veranderd, behalve dat de draden ooit zijn vervangen. Jef Denijn hielp destijds met het ontwerp; hij was een bekende expert op het gebied van beiaarden in Nederland en België.

De klokkenstoel en het klavier zijn nu uniek in Nederland en zouden als monument moeten worden beschermd. De Gillett & Johnstonbeiaard van de Sint-Janskathedraal en die van de Plechelmusbasiliek in Oldenzaal zijn de enige beiaarden van deze gieter die de Tweede Wereldoorlog compleet hebben overleefd.

Uitzicht over de stad

Vanaf het balkon van de toren heb je een prachtig uitzicht over Den Bosch. Op heldere dagen kun je zelfs Tilburg zien. Hoewel het op deze regenachtige dag wat mistig was, was het uitzicht nog steeds indrukwekkend. Wat opviel, was dat de regen door de toren naar binnen was gesijpeld, waardoor op verschillende plekken nog natte plekken zichtbaar waren.
De gids, die al 21 jaar rondleidingen geeft, wist met veel enthousiasme en kennis te vertellen over de Sint-Jan en de stad. Zijn verhalen maakten de rondleiding extra bijzonder.

Conclusie

De rondleiding in de toren van de Sint-Janskathedraal is een absolute aanrader. Het biedt niet alleen een unieke kijk op de architectuur en historie van de kerk, maar ook een prachtig uitzicht over de stad. Met de boeiende verhalen van een bevlogen gids komt de rijke geschiedenis van de Sint-Jan echt tot leven. Een ervaring die je niet snel zult vergeten!