Tijdens de week van Hemelvaart heb ik de Lee Trail in het noorden van Luxemburg gewandeld, waarbij ik de route in omgekeerde volgorde heb gevolgd. De Escapardenne is een bijzondere wandelroute die twee van de meest interessante en uitdagende paden in de Belgische Ardennen en Luxemburg samenbrengt: de Eislek Trail en de Lee Trail. Zelf heb ik alleen het gedeelte van de Lee Trail bewandeld.
Hoscheid
Aan het einde van de eerste wandeldag kom ik aan in het kleine dorpje waar de vorige etappe eindigt en deze etappe begint. Zo wandel ik richting de “Molberlee” om hier te bivakkeren, ik heb een geschikte plek gevonden. Met een prachtige zonsondergang en ik hoor in de vroege ochtend nog de wilde zwijnen, in de ochtend is nog veel dauw in de lucht. Na mijn te tent te hebben afgebroken vervolg ik de route.
Molberlee
Dan volgt een van de mooiste stukken van de hele trail. De bergkam genaamd “Molberlee” of “Molberrenlay” (op 484m hoogte) is een xerotherme (droog en warm) uitlopende siliciumrots (bestaat uit een specifiek soort steen) en waarschijnlijk de meest typische van zijn soort in de Luxemburgse Ardennen. De bergkam heeft een totale lengte van 500 m. De naam komt uit het Luxemburgs “Lee” of “Lay” (geïsoleerde rots) en van een typische plant die er veel voorkomt: de “Molbier” of bosbes (Vaccinium myrtillus). Een specifieke plantengroei gedijt op deze rotsen: onder andere struikheide (Calluna vulgaris) en brem (Sarothamnus scoparius) doen het hier goed. De Bremstruik staat begin mei erg mooi in bloei.
Schlënner
Als je voorbij de bergkam bent kom je in het dal uit, waar je een stuk langs de rivier de Schlënner wandelt. Dit was een mooi moment om even water bij te vullen, mijn nieuwe waterfilter is nog onderweg maar ik heb wel desinfecteermiddel dus kan hier veilig van drinken. Het pad volg je tot het buurtschap Unterschlinder waar het net lijkt of je bij iemand door de tuin komt maar het is toch een pad. Er zat een oudere dame op een tuinstoel te kijken, dus besloot ik toch maar even te vragen.
Schlindermanderscheid
Zo wandel je langs het dorpje Schlindermanderscheid waarbij je zicht hebt op de valei eronder, verderop zie je nog een boerderij waar je later langs zult komen.
Station Goebelsmühle
Je gaat weer de heuvel af om een uitstapje te maken naar het dal. Hier kom je nog langs een station en er was hier een man z’n Volkswagen Golf aan het wassen en heb hem even gevraagd om mijn fles bij te vullen, het was inmiddels al erg zonnig geworden en ik had wel zin in water zonder een chloorsmaakje. Iets verderop bevind zich nog een camping. Camping du Nord wordt door de familie Vermeulen uitgebaat.
Hirzenzong
Er volgt nu een stuk vrij stijl omhoog waar je door een bos loopt met weinig uitzicht, het is een mooi bos maar het kost wel veel energie om hier de heuvel op te komen. Zo snel als je de heuvel op bent begint de afdaling al weer richting het dorpje Dirbach. Alles beter dan langs de baan wandelen denk ik dan maar.
Irrigatiesysteem van de hooivelden in Dirbach
Zo kom je onderweg nog overblijfselen van een oud irrigatiesysteem tegen. De irrigatie van de hooilanden in grote valleien zoals hier in de Sûre-vallei in Dirbach, verliep via stuwdammen. Deze werden vaak met hout gebouwd en langs verstevigde oevers werd een deel van het water van de Sûre naar een netwerk van kanalen afgeleid. Zo werd het voedingsrijke water in de hooilanden verspreid. Een stuwdam werd vaak opgetrokken op de plaats aan de binnenbocht waar de rivier zich verwijdert van de helling, waar de rivier zich “losmaakt” van de rotswand.
Dirbach
Via het Dirbach Place, een restaurant met uitzicht en een brug over de rivier de Sûre. Er is in dit dorpje nog een camping maar die ziet er erg verlaten uit op Hemelvaartsdag.
Rouschteschleen
Via een rotspad wandel je de heuvel op waar je bij “Doigt de Dieu” een uitzicht hebt over het dorpje, de valei en dus ook de hooivelden. “Doigt de Dieu” betekent de “Vinger van God”. Je wandelt in de richting van het hoogste punt van de route.
Hoogste punt van de route
In Bourscheid staat op het hoogste punt (met 505 m boven zeespiegel) van de trail. Zo staat hier de Napoleonsboom, geplant in de tijd van Napoleon I als symbool van verzet. Deze vrijheidsboom, die de verwoestingen van de oorlog overleefde en diende als observatiepost tijdens de Eerste Wereldoorlog, werd in mei 1940 na de Duitse bezetting meedogenloos geveld, wat een schok teweegbracht bij de lokale bevolking. Tegenwoordig biedt deze plek een panoramisch uitzicht en blijft het een geliefd uitkijkpunt. Zo komt er een gezin aan met een Limburgs accent waar ze op elkaar aan het mopperen zijn om vrij snel weer te vertrekken.
Bivakeren naarbij de koeien
Aan het einde van de tweede wandeldag heb ik het echt gehad, na even zoeken heb ik een mooi plekje gevonden waar ik kan overnachten, de koeien in de naastgelegen weide vinden het maar erg interessant dat ik daar verblijf. Ik voel het wel in mijn kuiten maar heb ik ook alle tijd om even te rusten na iets te eten.
Bourscheid-Moulin
De volgende ochtend wandel ik langs de Sûre om in Bourscheid-Moulin uit te komen. Je hebt onderweg nog zicht op het prachtige kasteel dat hier gebouwd is. Bij het dorpje Bourscheid-Moulin steek je de rivier over, waar ook deze etappe eindigt.
Afstand
De route van Kautenbach naar Hoscheid is 27,7 km waar ik 9,5 uur over heb gedaan, verdeeld over meerdere dagen. Voor deze route is het verstandig als je al wat meer ervaren bent. Iets voorbij Hoscheid heb ik gebivakkeerd waar ik de route de volgende dag vervolgde en 1,5 uur wandelen voor Bourscheid-Moulin heb ik ook gebivakkeerd.
Conclusie
In conclusie, de tweede etappe van de Escapardenne Lee Trail, van Hoscheid naar Bourscheid-Moulin, bood een rijke ervaring van de natuurlijke schoonheid van de Luxemburgse Ardennen. Van de idyllische bergkam van Molberlee tot de schilderachtige rivierpaden langs de Schlënner en Sûre, zorgde het voor een mooie dag. De overblijfselen van het irrigatiesysteem in Dirbach en de historische Napoleonsbeemchen in Bourscheid-Moulin herinnerden aan de rijke geschiedenis van het gebied.
Tijdens de week van Hemelvaart heb ik de Lee Trail gewandeld in het Noorden van Luxemburg, ik heb deze in omgekeerde volgorde gelopen. De Escapardenne is een unieke trail die twee van de meest boeiende en uitdagende routes in de Belgische Ardennen en Luxemburg combineert: de Eislek Trail en de Lee Trail. Zelf heb ik alleen het stuk van de Lee trail gewandeld. Het biedt drie avonturen in één, met flink wat hoogtemeters, en dat alles op minder dan een halve dag rijden van Utrecht en slechts drie uur van Antwerpen. Met de trein ben je er in 5 uur vanaf Utrecht. De Escapardenne draagt het prestigieuze label ‘Leading Quality Trails – Best of Europe’, wat veel zegt over de kwaliteit van deze route. De route is vernoemd naar het Luxemburgse woord Lee. Rotsuitsteeksels en -kliffen worden in Luxemburg als Lee aangeduid. Het zijn overblijfselen van rotsen die bestand zijn tegen erosie door afstromend water.
Kautenbach
Met de intercity vanaf Luik richting Luxemburg Stad ben je in twee uur met een directe verbinding in Kautenbach. Je wandelt er direct een flinke heuvel op en hebt dan zicht op het kleine dorpje. Het wandelavontuur is begonnen. Je wandelt over de bergkam Bomm, die je naar het uitzichtpunt Ueweschleed brengt. Het is de moeite waard om nog eens terug te kijken naar het vertrekpunt, het pittoreske Kautenbach.
De Brem in bloei
De brem bloeit in mei en juni op zijn weelderigst. De knalgele bloemen vallen direct op. Het is een altijd groene struik die algemeen voorkomt op zandgrond, heidevelden, in de duinen en langs spoorwegen. De struik lijkt een beetje op de zeldzamere gaspeldoorn, maar die herken je aan de lange scherpe stekels. Braakliggende terreinen zijn prima plekken voor brem. Het is daar vaak een pioniersvegetatie, de plant die zich als eerste vestigt.
Hoflee & Géischelterbaach
Zo wandel je door het natuurreservaat “Hoflee” en “Géischelterbaach. In de Wiltzvallei heeft verschillende bosgemeenschappen, zoals kloofbossen, die uit verschillende boomsoorten bestaan. Typisch voor deze bossen zijn loofbomen die extreme omstandigheden overleven zoals steile hellingen met instabiele rotsbodems, die een koud en vochtig klimaat, kunnen doorstaan. In het natuurreservaat “Hoflee” en “Géischelterbaach bevinden deze bossen zich vaak op zonnige zuidhellingen
Mannetjesorchis
Zo kwam ik nog op twee plekken wilde orchideeën tegen, dit zijn bloemen die je niet elke dag ziet. Orchideeën zijn zeldzaam in onze inheemse wilde flora. De Mannetjesorchis hoort zelfs tot de zeldzamere soorten onder de Orchideeën. Met zijn paarse bloemen die op kleine mannetjes lijken kun je hem in het voorjaar bloeiend op een paar plaatsen in onze natuur vinden. Hij bloeit niet elk jaar, dat is een eigenschap die je wel meer bij orchideeën aantreft. Als je de soort vindt dan heb je meteen een wel heel bijzonder stukje natuur gevonden, want de plant heeft om te kiemen de juiste schimmels nodig in de grond. Alleen al door dit laatste feit blijft het een wonder om een bloeiende plant aan te treffen. De orchidee is een soort die gebonden is aan kalkhoudende bodem; hij houdt van een lichte, maar wel beschaduwde plaats in lichte loofbossen of in bosschages. Ondergronds heeft de Mannetjesorchis een tweetal knollen waarin de plant reserves opslaat voor een volgend seizoen.
Chapelle Sainte Kunigunde
Zo kom je langs de Sint-Michielskapel, gelegen in de Schlënner vallei, is een historisch monument dat herinnert aan het verdwenen dorp Oberschlinder. Deze kapel, omgeven door bossen en bereikbaar via wandelpaden, vertelt het verhaal van een eens bloeiend dorp dat nu grotendeels verlaten is. In de jaren 1820 bereikte de bevolking een piek van 69 mensen, maar vanaf de industriële revolutie nam de emigratie toe en in 1948 verlieten de laatste inwoners het dorp. De kapel zelf, eenvoudig maar indrukwekkend, helaas was die niet geopend, combineert Romaanse en achthoekige architectuur, met een hoofdaltaar van roze zandsteen en brons ontworpen door Bettina Scholl-Sabatini. Vandaag de dag trekt de kapel bezoekers die geïnteresseerd zijn in rust, geschiedenis en de natuurlijke schoonheid van de Schlënner Vallei.
Hoscheid
Via een mooie route door het bos wandel je in de richting van het dorpje Hoscheid. Zelf had ik hier even een momentje nodig om bij te komen van deze zware maar mooie etappe na een snickers en wat nootjes kon ik de reis vervolgen. Aan de hoofdweg kom ik nog een Lourdes kapel tegen. Een Lourdeskapel is een kapel die is gewijd aan Onze-Lieve-Vrouw van Lourdes, verwijzend naar de Mariaverschijningen aan Bernadette Soubirous in 1858 in Lourdes, Frankrijk. Deze kapellen worden vaak gebouwd als een plek voor pelgrims en gelovigen om te bidden en om eer te betonen aan de Maagd Maria.
Afstand
De route van Kautenbach naar Hoscheid is 25 km waar ik 7 uur over heb gedaan. Voor deze route is het verstandig als je al wat meer ervaren bent. Iets voorbij Hoscheid heb ik gebivakkeerd waar ik de route de volgende dag vervolgde.
Conclusie
Tijdens de week van Hemelvaart heb ik de Lee Trail gewandeld in het noorden van Luxemburg, in omgekeerde volgorde. Deze route, onderdeel van de prestigieuze Escapardenne, bood een mix van natuurschoon, historische monumenten en zeldzame flora, de zeldzame Mannetjesorchis. Onderweg zie je ook veel brem struiken. Vanaf het charmante Kautenbach, via het natuurreservaat Hoflee en de historische Chapelle Sainte Kunigunde in de Schlënner Vallei, tot aan het pittoreske Hoscheid met een Lourdeskapel, was de 25 km lange route van ongeveer zeven uur een mooie en uitdagende ervaring voor de ervaren wandelaar.
Deze etappe begint in het Achterhoekse Braamt, je wandelt door de bossen van het Montferland, steekt de grens over om vervolgens bij de Rijn in Lobith uit te komen, waar je nog een stuk langs de dijken loopt om met de veer in Millingen aan de Rijn te arriveren. Het eerste stuk is echt geweldig en bij de Rijn is het meer over asfalt en wordt het wat minder qua wandelplezier
Bergherbos
Vanuit het dorpje Braamt wandel je het Bergherbos in, met de kleuren van net uitgelopen bladeren echt een mooi bos. Deze idyllische omgeving vormt het perfecte decor voor het startpunt van onze reis op Etappe 16 van het Pieterpad. Het pad voert ons dieper het Bergherbos in, waar imposante beuken en kromgegroeide eiken ons gezelschap houden. Het voelt als een wandeling door een sprookjesachtig bos, waarbij de bomen als slapende reuzen de weg naar ons einddoel bewaken. Elk knoestig detail vertelt een verhaal van eeuwenoud bosleven, en elke schaduw verbergt misschien wel een geheim uit lang vervlogen tijden.
Ontmoetingen met de Natuurpracht
Te midden van dit betoverende landschap stuiten we op de kleinschalige akkers, beheerd door Natuurmonumenten op biologische wijze. Hier komen flora en fauna harmonieus samen, met kleurrijke bloemenweides en levendige akkerranden die bruisen van het leven. Het is een uitnodiging om even stil te staan en te genieten van de natuurlijke pracht om ons heen, terwijl we misschien wel een glimp opvangen van een schichtige ree (ik heb ze helaas niet gezien). Het was erg druk met Pieterpad wandelaars, zo werd ik gevraagd om een foto van een groep wandelaars te maken. Ze hebben mij ook nog op de foto gezet.
Hoogtepunt: Uitkijktoren Hulzenberg
Maar het hoogtepunt van deze etappe wacht geduldig op ons: de beklimming naar de uitkijktoren Hulzenberg. Met zijn 104 treden (21 meter) biedt deze toren een adembenemend uitzicht over het uitgestrekte Bergherbos en de omliggende landschappen. De top staat 26,5 meter boven de grond en – met de hoogte van de Hulzenberg meegerekend – maar liefst 108,5 meter boven NAP. Vanaf deze hoogte kunnen we de gouden akkers en idyllische dorpjes in de verte bewonderen, als een levend schilderij dat zich voor ons uitstrekt. Zo zie je onder andere de Rijnbrug bij Emmerik en de kerk van Hoog Elten. Zo werd ik hier ook gevraagd door een familie die het Pieterpad aan het wandelen was om ze op de foto te zetten. Ze gingen eens per jaar een weekend het Pieterpad lopen, hij hoopte voor z’n 75 het pad afgerond te hebben.
De vorm van deze imposante toren is afgeleid van die van een zogenaamde ‘motteburcht’; een middeleeuwse houten verdedigingstoren op een handmatig verhoogde heuvel. Bouwkundige Tony de Haan maakt hiermee een referentie naar de motteburcht. Dit is een middeleeuwse houten verdedigingstoren.
Bijzonder is ook dat al het gebruikte hout, zo’n 75 m², afkomstig is uit het Bergherbos. De constructiebalken zijn van spintvrij douglas. Spintvrij hout is vrij van het zachtere en minder duurzame buitenste deel van de boom, bekend als spint, waardoor het duurzamer en van betere kwaliteit is. Voor de trapleuningen is gekozen voor beukenhout, omdat dit niet snel splintert. De planken aan de buitenzijde zijn van spintvrij Japanse lariks. Deze bekleding is zodanig gemonteerd dat er voldoende luchtcirculatie is om het hout van de constructie goed droog te houden.
De bouw op een locatie als deze stelde bijzondere eisen. Het beton voor de fundering werd door vrachtwagens zo ver mogelijk naar boven gereden en vervolgens opgepompt. De bouw van de toren zelf was voorbereid in de werkplaats, waardoor het gebouw uiteindelijk met behulp van een hijskraan binnen 3 weken stond. Een sterk staaltje vakmanschap, waardoor je het Bergherbos en de wijde omgeving nu op een unieke manier kunt bekijken.
Loopgraaf uit de Eerste Wereldoorlog
Iets uit de route bevindt zich een loopgraaf uit de Eerste Wereldoorlog. Deze reconstructie van een loopgraaf uit de Eerste Wereldoorlog, die moest voorkomen dat tijdens de oorlog een tegenstander neutraal Nederlandse grondgebied doorkruiste. Dit gebied was destijds Duits grondgebied. De Duitsers waren bang voor een aanval en legden daarom op de stuwwal tussen Elten en Beek een verdedigingslinie aan, bestaande uit kilometerslange loopgraven en 84 bunkers.
De loopgraven werden in de eerste oorlogsjaren wel gebruikt door Duitse soldaten, maar er werd nooit gevochten. Na de oorlog werden de bunkers en loopgraven onder toezicht van Franse troepen vernietigd. In 2013 is ongeveer 50 meter van de loopgraaf hersteld in de oorspronkelijke staat. Vanaf hier kunt u zien dat de loopgraaf bestond uit rechte stukken om de vijand te kunnen bespieden en beschieten, met daartussen halfronde delen om te voorkomen dat inslaande granaten of vijandelijke militairen veel slachtoffers konden maken. Loopgraven uit de Tweede Wereldoorlog hebben een andere vorm.
Zo sprak hier een wat oudere dame die een wandelroute door het gebied volgde en ook even wilde stil staan bij deze imposante plek. Ze moest gelijk denken aan de oorlog in Oekraïne en de spanningen in de wereld.
Dompelen in Duitse Charisma: Hoch-Elten
Na de interessante loopgraaf, vervolgt onze reis zich naar Hoch-Elten, waar je door een Duits bosgebied wandelt. Je steekt de autobahn 3 nog over. Dit is het laatste stukje waar je nog zo hard mag rijden als je zelf wil. In het dorpje staat een mooie oude kerk. De kerk, gesticht in 952 door Wichman IV van Hamaland, onderging verschillende transformaties door de eeuwen heen. Van een complex van drie kerken en kapellen evolueerde het naar een romaanse basiliek rond 1100. Na verwoesting tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd het herbouwd tussen 1670 en 1677 dankzij een schenking van abdis Maria Sophia van Salm-Reifferscheid. De kerk overleefde de opheffing van het rijksstift (specifieke privileges waar ze rechtstreeks verantwoording aflegde aan de Duitse kiezer) in 1811 maar werd zwaar beschadigd tijdens de Tweede Wereldoorlog en later gereconstrueerd.
De Wild & Carvium Novum
Dan volgt nog een stuk langs “De Wild” waar je aan de waterkant door de weilanden loopt. We zijn inmiddels weer terug in Nederland. Verderop is een meer “Carvium Novum”. Het 65 hectare grote terrein, voorheen een heuvelachtige uiterwaard van de Rijn met een agrarische bestemming, werd aangeschaft voor zand- en grindwinning, gevolgd door herontwikkeling tot natuurgebied met fietsroutes en recreatieve voorzieningen. Het plan werd begeleid door een groenconsultant. Ontzanding begon in 2012 en eindigen in 2021. Hoewel oorspronkelijke plannen voor een Romeins themapark verworpen werden, is er een stichting opgericht om passende bestemmingen te creëren.
Staatse rivierverdediging
Deze uitkijkheuvel herinnert aan een wachttoren uit de Tachtigjarige Oorlog, gebouwd door Maurits van Oranje om strategische rivieren te beschermen tegen de Spanjaarden. Een sleutelpunt was Schenkenschans, dat de toegang tot de Betuwe en de Waal controleerde. Wachttoren op het ‘Middel Grint’: In 1637 bewaakten dertien wachttorens de Rijn tussen Lobith en Huissen. Een ervan stond hier vlakbij en waarschuwde met vuur- of rookseinen voor naderende Spanjaarden. De rivieren speelden een cruciale rol in de strijd tegen de Spaanse overheersing.
Lobith
Vroeger leerde je op school dat de Rijn bij Lobith ons land binnen komt. Ruim 2 eeuwen geleden was dat ook zo, maar omdat in de loop der tijd de stroom van de Rijn is veranderd en de grens is verlegd, komt de Rijn sinds 1817 ons land binnen bij Spijk. Tot het dorp Millingen aan de Rijn aan de overkant loopt de landsgrens met Duitsland precies in het midden van de rivier en pas vanaf daar zijn beide oevers van de Rijn Nederlands.
Sinds 1798 beheert Rijkswaterstaat o.a. rijksvaarwegen en -wateren en werkt samen met anderen om ons land te beschermen tegen overstromingen. Vlakbij Lobith bevindt zich het drijvende meetstation voor de kwaliteit van het Rijnwater. Op de Europakade staat een peilhuis (meetstation Lobith’) dat de waterhoogte toont.
Dikste wilg van Nederland
In het gebied vindt je drie imposante wilgen, waarvan de grootste een indrukwekkende stamomtrek heeft van maar liefst 7,87 meter (gemeten op 1,3 meter hoogte), waarmee het de dikste wilg van Nederland is en op de achtste plaats staat in de top 10 van Nederlandse bomen. Deze boom is ongeveer 260 jaar oud. Er staan nog twee van deze dikke wilgen, waarvan er één een omtrek heeft van 6,60 meter (de op één na dikste wilg van Nederland) en één met een omtrek van 5,70 meter. De oudste van deze bomen dateert uit het jaar 1757.
Einde van de etappe: Millingen aan de Rijn
Uiteindelijk brengt het veer ons naar Millingen aan de Rijn. Ik kom net iets voor het hele uur aan dus ik kan gelijk mee met de veerpond naar overkant. In 2024 kost een overtocht 2 euro.
Conclusie
In deze etappe van het Pieterpad ervaren we een rijke variëteit aan landschappen en historische bezienswaardigheden. Van de betoverende bossen van het Bergherbos tot de imposante uitkijktoren Hulzenberg, elk moment biedt een nieuwe ontdekking. Het letterlijke hoogtepunt van deze reis is ongetwijfeld de uitkijktoren, waar we getuige zijn van adembenemende vergezichten over het Bergherbos en de omgeving. Daarnaast ontmoeten we de geschiedenis in de vorm van een gereconstrueerde loopgraaf uit de Eerste Wereldoorlog en ervaren we de charme van het Duitse Hoch-Elten. Ter afsluiting brengt het veer ons naar Millingen aan de Rijn, waar we terugblikken op een reis vol natuurlijke pracht en historische betekenis.
De etappe begint in het dorpje Zelhem door het industrieterrein, dan over een aantal zandwegen en Kasteel Slangenburg. Er volgen nog wat kilometers over wegen door het platteland waar je de A18 oversteekt. Via de sluis van de Oude IJssel wandel je door het buitengebied naar Braamt.
Brunsveldweg
Op het hoek van Brunsveldweg in de buurt van de Heidenhoek is een plas water waar de weerspiegeling erg zichtbaar is. Vanaf de lucht lijkt het erg op een motorcrossbaan.
Heidenhoek
Het markante gebouw zie je al van verre: door z’n hoogte van 18 meter is het een ijkpunt op het platteland. Vroeger was het een silo waar ze veevoer in opsloegen. Boven in de silotoren is tegenwoordig een B&B gevestigd. Vanuit de glazen lounge krijg je fraaie panorama’s over de omgeving.
Kolstroeterpad: een oase dankzij lokale gemeenschap
Te midden van de ontwakende natuur wandel je verder en al gauw ontdek je een schilderachtig pad dat zich slingert langs een weelderig begroeide houtwal, bezaaid met eiken, berken en beuken: het Kolstroeterpad. Tijdens de laatste ruilverkaveling dreigde dit stukje natuur te verdwijnen. Gelukkig kwamen de buurtbewoners in actie: in het jaar 2000 stonden ze op om dit waardevolle landschap te behouden. Het resultaat is een betoverend traject, waarbij je kunt genieten van adembenemende uitzichten over de weilanden, waar de koeien rustig grazen.
Rommelmarkt – De Pokkershutte
In het dorpje IJzevoorde werd een rommelmarkt gehouden. Zo sprak ik een vrouw die hier aan het rondkijken was en ze vertelde: Elk jaar, in april en oktober, wordt in het Verenigingsgebouw Pokkershutte een rommelmarkt georganiseerd. Deze markt is een bekend fenomeen in de Achterhoek en trekt al jarenlang veel belangstellenden. Mensen komen vanuit verschillende richtingen om te struinen en te kijken of ze iets interessants kunnen vinden. De rommelmarkt wordt volledig gerund door vrijwilligers.
Zo spreek ik iets verderop een parkeerwachter die vraagt of ik een mobiele telefoon heb gezien. Nee dat heb ik niet en hij vertelt dat hij net z’n auto aan een meisje heeft uitgeleend om de telefoon te zoeken. Die komt auto komt wel weer terug voegt die er nonchalant aan toe.
Landgoed de Krael
Langs de oude boerderijen en tussen de bloeiende appelbomen wandel je door dit mooie landgoed.
Landgoed Slangenburg
Het Landgoed Slangenburg wordt gekenmerkt door een kasteel uit de 17e eeuw, omringd door een uitgestrekt en symmetrisch lanenstelsel, voornamelijk bestaande uit statige, oude eiken en beuken. Deze lanen zijn strak en geometrisch aangelegd rondom het kasteel, wat uniek is, aangezien deze zogenaamde trapeziumstructuur (Een trapezium is een vierhoek met minstens twee zijden die parallel zijn; zo kunnen de zijden schuin staan) zoals die van Slangenburg bijna nergens in Europa bewaard is gebleven. De oeroude bomen en het dode hout trekken allerlei soorten spechten aan, evenals kleine bosdieren zoals vleermuizen en boommarters, die zich nestelen in de grotere boomholtes.
17de-eeuws kerkenpad (Slangenburg)
Met het kasteel in de rug duik je een zeer smal paadje in, dat zich een weg baant tussen rijen dikke eiken. Dit is een 17de-eeuws kerkenpad dat vanaf de Slangenburg begint. Het is echt een heel mooi pad tussen de eiken door.
Asfalt en de historische herberg ‘Het Onland’
Nu verandert het landschap drastisch: je loopt over asfaltwegen, passeert een onaangenaam stukje langs een snelweg waar je door een tunneltje gaat. Meer asfaltwegen brengen je langs de eeuwenoude herberg Het Onland uit 1790. Verderop kom je bij de Oude IJssel, waar een complex van sluizen opdoemt.
Asfalt en weidelandschap
Na de sluizen wandel je over een vlonderpad tussen het hoge riet. Maar daarna volgt het Pieterpad volgt weer een aaneenschakeling van asfaltwegen. De omgeving is rustig, maar dat is eigenlijk het enige positieve. Slechts één keer wordt het asfalt onderbroken door een hobbelig, grasrijk pad langs kleurrijke weilanden.
Buurschap Warm
Onderweg kom ik nog langs een klein winkeltje met decoratiespullen die een bordje in de tuin hebben hangen dat je even mag komen bekijken. Wat eigenlijk veel interessanter is dan de spullen is het kippenhok dat er in de tuin staat. Deze typisch turquoise geschilderde schuurtje valt volgens de eigenaar uit elkaar. Zo had de buurvrouw nog verf over maar daar voor kruimelt het hout helemaal weg. Als haar man over een jaar met pensioen gaat dan willen ze hem helemaal renoveren.
Vanaf de jaren 1920 werden er speciale kippenhokken gebouwd waarin de kippen ’s nachts verbleven en gedurende de wintermaanden de hele dag doorbrachten. Op die manier bleven ze ook in de winter eieren leggen. Deze hokken waren vaak houten constructies met een lessenaarsdak (het dak helt maar aan één kant) van pannen of golfplaten, en een hoge gevel met veel glas om voldoende licht binnen te laten.
Braamt
De molen van Braamt, gebouwd in 1856, is een grondzeiler. Dit type windmolen kan vanaf de grond worden bediend. De graanmolen is al generaties lang eigendom van de familie Koenders. Deze etappe eindigt in het dorpje Braamt. Hier kun je met de bus richting Doetinchem om de terugreis te beginnen.
Conclusie
Pieterpad Etappe 15 van Zelhem naar Braamt biedt een gevarieerde wandelervaring door het prachtige landschap van de Achterhoek, met hoogtepunten zoals Kasteel Slangenburg, het Kolstroeterpad, historische bezienswaardigheden zoals Landgoed Slangenburg en de 17e-eeuwse kerkenpad, en culturele stops bij de Pokkershutte rommelmarkt en de historische herberg Het Onland. Ondanks enkele onderbrekingen door asfaltwegen blijft de rust en schoonheid van het platteland overheersen, waardoor deze etappe een mooie ervaring biedt voor wandelaars.
Het Hertogenpad biedt een reeks boeiende wandelroutes door het schilderachtige landschap van Brabant en Midden-Limburg, doordrenkt van geschiedenis en natuurlijke pracht. Van de binnenstad van Breda tot aan de weidse velden van de Peel, en verder langs de betoverende bossen en historische bezienswaardigheden tot aan de charmante stad Roermond, elke etappe onthult een uniek verhaal. Deze wandelgids neemt je mee op een reis langs pittoreske dorpen, uitgestrekte natuurgebieden en fascinerende historische locaties, waarbij elke stap een nieuw avontuur biedt en een diepere verbinding met het rijke erfgoed van de regio tot stand brengt.
Wat is het Hertogenpad?
Het Hertogenpad is een uitgestrekte langeafstandswandelroute van ongekende schoonheid, die zich uitstrekt van Breda tot Roermond, waarbij de route via Den Bosch en Uden loopt. Met een totale lengte van 269 kilometer en 12 afzonderlijke etappes, biedt deze route een uitgelezen kans om de diversiteit van Brabantse en Midden-Limburgse landschap te ervaren. Van de stad Breda, Nationaal Park Loonse en Drunense Duinen, Het Halve Zolenlijntje bij Den Bosch (Moerputtenbrug), de Meijerij (gebied ten zuiden van Den Bosch), de Bedafse Bergen (bij Uden), Maashorst (ook bij Uden), langs Vliegbasis Volkel, door de Peeldorpen: Odiliapeel, Griendtsveen en via de Mariapeel, Groote Peel om via het Leudal in Roermond te eindigen.
Beste tijd om het Hertogenpad te lopen?
Het Hertogenpad kan het hele jaar door worden bewandeld, maar er zijn enkele overwegingen met betrekking tot het broedseizoen van trekvogels in de Groote Peel. Dit geldt alleen voor De Groote Peel en is in het voor en najaar. Er zijn geen veerponten of gebieden waar een toegangskaartje voor nodig is in deze route opgenomen.
Mijn ervaringen
Gedurende mijn avontuur op het Hertogenpad heb ik mijn ervaringen vastgelegd in 19 blogartikelen en een video documentaire. Deze documentatie omvat de 12 etappes die ik in 12 dagen heb afgelegd, en biedt een diepgaande inkijk in de natuurlijke schoonheid, historische bezienswaardigheden en persoonlijke ontdekkingen die ik onderweg heb opgedaan. Door middel van deze verhalen hoop ik anderen te inspireren om zelf dit prachtige pad te verkennen en te genieten van de vele wonderen die het te bieden heeft.
Het is erg mooi om de binnenstad van Breda te zien en langs de koepelgevangenis te komen, vervolgens wandel je wel door wat buitenwijken die wat minder interessant zijn. Verder zijn de natuurgebieden Teteringse Heide en de bossen van Dorst erg mooi om door heen te wandelen. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 1 is 20,1 km en heb ik gelopen op 8 januari 2023 en heb deze gecombineerd met etappe 2a. Deze etappe begint op station Breda.
Deze tweede etappe begint in Dongen. Je wandelt langs het Wilhelminakanaal naar het noorden van Tilburg. Persoonlijk vind ik deze deeletappe niet erg indrukwekkend Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 2a is 8,0 km en heb ik gelopen op 8 januari 2023 en heb deze gecombineerd met etappe 1. Ik ben gestopt bij Bushalte: “Dongen, Groenvenseweg”
Dit deel van de etappe voert door een gevarieerd landschap, van het Moerveen tot Huis ter Heide, Duikse Hoef en langs de historische achtergrond van de Efteling. Het biedt een inkijkje in de natuurlijke ontwikkelingen en menselijke invloeden in de regio, van het herstel van de heide tot de evolutie van landbouw en bosbouw. De route eindigt bij de N261, met de Efteling als kenmerkende herinnering aan verandering en continuïteit. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 2b is 11,3 km en heb ik gelopen op 4 februari 2023 en heb deze gecombineerd met etappe 3a. Ik ben begonnen bij Bushalte: “Dongen, Groenvenseweg”
Dit gedeelte van de etappe is echt prachtig, je wandelt bijna alleen maar over onverharde wegen. Daarnaast is het verhaal over het munitiecomplex ook erg indrukwekkend. De bossen, heides en zandvlaktes zijn zeker de moeite waard om te bekijken. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 3a is 7,8 km (excl. 3 km aanlooproute aan het einde) en heb ik gelopen op 4 februari 2023 en heb deze gecombineerd met etappe 2b. Het is 3 km om bij bushalte: “Waalwijk, Eikendonklaan” te komen, waar ik deze etappe ben geëindigd.
Deze wandelroute door het Nationaal Park Loonse en Drunense Duinen biedt een mix van natuur en geschiedenis. Je wandelt door het prachtige natuurgebied dat bekend staat om zijn uitgestrekte zandvlaktes en heidevelden. Gelukkig zijn de meeste paden onverhard, alleen het laatste stuk richting Nieuwkuijk is een beetje saai. Onderweg kom je historische grenspalen tegen en loop je door het kleine dorpje Giersbergen. De route eindigt in Nieuwkuijk bij de Emmamolen. Vanwege de bereikbaarheid heb ik deze etappe gecombineerd met etappe 4a. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 3b is 12,5 km (excl. 3 km aanlooproute aan het begin) en heb ik gelopen op 26 februari 2023 en heb deze gecombineerd met etappe 4a. Het is 3 km op bij bushalte: “Waalwijk, Eikendonklaan” te komen, waar ik deze etappe ben begonnen.
De wandeling van Nieuwkuijk naar Den Bosch biedt een diversiteit aan landschappen, geschiedenis en natuur. Van het beschermde natuurgebied Vlijmens Ven tot aan de voormalige historische Limietpaal en de Moerputtenbrug. De moderne wijk Paleiskwartier biedt een mooi contrast met de natuurlijke omgeving en maakt de wandeling compleet. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 4a is 10,8 km en heb ik gelopen op 26 februari 2023 en heb deze gecombineerd met etappe 3b. Deze etappe eindigt op station Den Bosch.
De Hertogenpad etappe 4b voert door het oude centrum van Den Bosch, langs de Sint Jans Kathedraal, de Binnendieze en het Bossche Broek natuurgebied. Verder komt de route langs het Sterrebos en landgoed Pettelaar, waar hertjes gespot kunnen worden. Onderweg zie je ook oude wielen langs de dijk die zijn ontstaan door dijkdoorbraken en een schutskooi waar vee werd opgesloten. Het is een verrassend natuurgebied met tientallen vogelsoorten en bijzondere planten en het water speelt nog steeds een belangrijke rol. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 4b is 15,1 km en heb ik gelopen op 3 maart 2023 en heb deze gecombineerd met etappe 5a. Deze etappe begint op station Den Bosch.
Deze deel etappe begint bij de Dungense brug over de Zuid-Willemsvaart en eindigt bij Kasteel Heeswijk. De wandeling voert langs de rivier de Aa. Onderweg kom je langs de ruïne Seldensate, een landgoed met een rijke geschiedenis. Het laatste stuk van de wandeling gaat over een ventweg langs de provinciale weg en is wat saai. De wandeling eindigt bij het imposante en goed bewaard gebleven Kasteel Heeswijk. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 5a is 10,6 km en heb ik gelopen op 3 maart 2023 en heb deze gecombineerd met etappe 4b. Aan het einde ben ik met de bus vertrokken vanaf halte: “Heeswijk Dinther, Kasteel Heeswijk”
De route loopt door de Heeswijkse bossen en biedt een divers landschap met weilanden, akkers en een klein stuifzandgebied. Onderweg kom je langs de Leijgraaf, diverse boerderijen en de Bedafse Bergen, een natuurgebied dat een transformatie heeft ondergaan van eikenberkenbos naar stuifzandgebied. Het ecoduct Slabroek maakt het mogelijk om wild en fietsers veilig over de A50 te laten oversteken. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 5b is 16,6 km en heb ik gelopen op 22 april 2023 en heb deze gecombineerd met etappe 6a. Deze etappe ben ik begonnen bij halte: “Heeswijk Dinther, Kasteel Heeswijk”
De Hertogenpad etappe 6a loopt door het natuurgebied de Maashorst en biedt verschillende landschapsvormen, waaronder een beekdal, stuifduinen en vennen. Het gebied is ontstaan door het afplaggen van heidevelden, wat de verstuiving van zand door de wind veroorzaakte en duinen deed ontstaan. Het gebied herbergt ook een stuk geschiedenis, namelijk Vluchtoord Uden dat tijdens de Eerste Wereldoorlog was opgericht om Belgische vluchtelingen op te vangen. Ondanks de regen is het gebied prachtig en de halve etappe eindigt iets ten noorden van Uden. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 6a is 8,4 km en heb ik gelopen op 22 april 2023 en heb deze gecombineerd met etappe 5b. Aan het einde heb ik de bus gepakt bij halte: “Uden, Hoevenseweg”
Deze etappe van het Hertogenpad brengt je door verschillende historische en natuurrijke gebieden. Het begint in het bosrijke gebied van de Maashorst en leidt je door het landbouwgebied rondom Vliegbasis Volkel. Het pad biedt een prachtig landelijk uitzicht, maar het stuk rondom de vliegbasis kan druk en minder aantrekkelijk zijn. Tijdens de wandeling kom je ook enkele gedenkwaardige locaties tegen. Zo passeer je Vluchtoord Uden, een voormalig vluchtoord dat tijdens de Eerste Wereldoorlog diende als een toevluchtsoord voor duizenden oorlogsvluchtelingen. De route gaat ook door de Houtvennen, een voormalige spoorbaan die is omgevormd tot een ecologische verbindingszone. Hier kun je genieten van een diverse flora en fauna, zoals libellen, amfibieën en weidevogels. Al met al biedt deze etappe van het Hertogenpad een mooie mix. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 6b is 14,8 km en heb ik gelopen op 21 mei 2023 en heb deze gecombineerd met etappe 7a. Aan het begin heb ik de bus gepakt bij halte: “Uden, Hoevenseweg”
In deze wandelroute van Odiliapeel naar Huize Padua kom je langs diverse mooie natuurgebieden, zoals Boscomplex Odiliapeel en de Voskuilenheuvel. Ook kom je langs de zorginstelling Huize Padua, die een rijke geschiedenis heeft. Het is een mooie route die goed te combineren is met andere etappes en waarbij je aan het eind gemakkelijk met de bus terug kunt. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 7a is 12,9 km (excl. 2,1 km aanlooproute) en heb ik gelopen op 21 mei 2023 en heb deze gecombineerd met etappe 6b. Door 2,1 km extra te wandelen ben ik aan het einde naar halte: “Boekel, Berkhoek” gewandeld om daar met de bus te vertrekken.
In de wandeling van Etappe 7b, van Huize Padua naar de Stippelberg, wordt het Brabantse landschap doorkruist, langs historische gebouwen en door prachtige natuurgebieden gewandeld. Van de schoonheid van Huize Padua tot het eeuwenoude Mariakapelletje en het voormalige Kapucijnenklooster. Landgoed Cleefswit bood een contrast tussen de geordende landbouwgebieden en de pracht van natuur. Het landgoed Cleefswit wordt opgevolgd door het Landgoed De Sijp wat een mooi bosgebied is. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 7b is 16,6 km (excl. 2,1 km aanlooproute) en heb ik gelopen op 26 juli 2023. De halte “Boekel, Berkhoek” ligt 2,1 km van de route, dit heb ik aan het begin extra gewandeld. Aan het einde van de route ligt halte: “De Rips, Boswachterij”, hier is geen omweg voor nodig.
In deze achtste etappe van het Hertogenpad maak je een prachtige wandeling door het Brabantse landschap, beginnend in het bosrijke gebied van Stippelberg en eindigend in Griendtsveen, langs het Peelgebied en het defensiekanaal. De route voert je langs schilderachtige paden door bossen en heide. Ook kom je langs de overblijfselen van een munitiedepot dat deel uitmaakte van de verdedigingslinie de Peel-Raamstelling. De etappe eindigt bij het Toon Kortooms museum, waar je meer te weten kunt komen over de beroemde schrijver die het plattelandsleven in de Peel op meesterlijke wijze heeft beschreven. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 8 is 20,4 km (excl. 7 km aanlooproute) en heb ik gelopen op 19 augustus 2023. In Griendtsveen stopt in het weekend geen bus, dus Station Deurne is de dichtstbijzijnde halte. Aan het einde had ik dus een aanlooproute van 7km.
De negende etappe van het Hertogenpad voert je van Griendtsveen naar de Heitraksedijk, door het betoverende natuurgebied van de Mariapeel. Hier ontdek je de historie van Griendtsveen als een turffabrieksdorp en de impact van eeuwenlange turfwinning op de Peel, vereeuwigd door de bekende schrijver Toon Kortooms. Staatsbosbeheer onderhoudt actief de Peel om het hoogveenlandschap te behouden. De etappe eindigt langs een minder opwindende asfaltweg bij de Heitraksedijk, waar regelmatige busverbindingen beschikbaar zijn, en biedt een fascinerende wandelervaring die de rijke geschiedenis en natuurlijke schoonheid van de Peel regio belicht. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 9 is 17,3 km (excl. 7 km aanlooproute) en heb ik gelopen op 21 augustus 2023. In Griendtsveen stopt in het weekend geen bus, dus Station Deurne is de dichtstbijzijnde halte. Aan het begin had ik dus een aanlooproute van 7km. Deze etappe eindigt bij halte: “Neerkant, Rechte Heitraksedijk”, op moment van schrijven gaat deze bus niet op zondag.
Het Hertogenpad Etappe 10 onthult een verhaal van natuurlijke pracht terwijl het door het mooie landschap van Nationaal Park De Groote Peel voert. Dit historische hoogveengebied, dat ooit diende als turfbron, toont nu een uitgestrekt natuurgebied van 1400 hectare.. Het veen, gevormd over duizenden jaren, vertelt een indrukwekkend verhaal onder de voetstappen van wandelaars. Het Hertogenpad biedt niet slechts een wandelroute, maar een mooie reis door dit mooie natuurgebied.Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 10 is 25,6 km (excl. 0,5 km aanlooproute aan het einde) en heb ik gelopen op 11 november 2023. Deze begint bij halte: “Neerkant, Rechte Heitraksedijk”, op moment van schrijven gaat deze bus niet op zondag. Er is nog 0,5 km nodig om bij halte: “Meijel, Busstation” te komen
In conclusie biedt Etappe 11a van het Hertogenpad een mooie wandelervaring, waarbij de route door verschillende landschappen in Midden Limburg leidt. Van het sfeervolle Meijel tot aan het rustige Neer, geniet je van de diversiteit van agrarische gebieden en kabbelende beekjes. Zo kom je langs Kanaal van Deurne, het Leudal, Buitenhof de Leistert en het Leukeshoeve. Sluit je wandelavontuur af in het charmante Neer, een kerkdorp dat rond de Sint-Martinuskerk is gebouwd. Terwijl je in de bus richting Roermond stapt heb je een mooie wandeldag gehad. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 11a is 19,8 km (excl. 0,5 km aanlooproute aan het begin en 1,7 km aan het einde) en heb ik gelopen op 13 janauri 2024. Aan het beginpunt is nog 0,5 km extra nodig om bij halte: “Meijel, Busstation” te komen. Er is nog 1,7 km extra nodig bij halte: “Neer, Molenweg” te komen.
De wandeling door het Leudalgebied biedt een fascinerende mix van natuurlijke pracht en historie. Zo kom je langs de Litsberg en historische Leumolen. Onderweg kom je langs een mooie baileybruggen uit de Tweede Wereldoorlog en tastbare overblijfselen van het verleden. Het Leudalmuseum vormt het eindpunt. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 11b is 6,6 km (excl. 1,7 km aan het begin) en heb ik gelopen op 7 april 2024. Aan het beginpunt is er 1,7 km extra nodig om te starten vanaf halte: “Neer, Molenweg”. Deze etappe heb ik gecombineerd met etappe 12.
De finale etappe van het Hertogenpad biedt een gevarieerde en boeiende reis door het prachtige landschap en de rijke geschiedenis van Limburg. Van het ontdekken van archeologische vondsten in het Leudalmuseum tot het passeren van monumenten die herinneren aan de Tweede Wereldoorlog, en van wandelen over historische wegen zoals de Napoleonsweg tot het verkennen van pittoreske dorpen zoals Horn, deze etappe biedt een fascinerende mix van natuur, cultuur en erfgoed. De wandelaar wordt beloond met een eindbestemming bij het historische station van Roermond, een markant eindpunt dat zelf een interessant stukje geschiedenis laat zien. Lees meer…
Afstand & OV Tip: Etappe 12 is 15,3 km en heb ik gelopen op 7 april 2024. Deze etappe heb ik gecombineerd met etappe 11b. De etappe eindigt op station Roermond.
